Close
شما محصولی در سبد خرید ندارید.
جستجو
Filters

تاریخچه معرق کاری

شنبه، 12 مارس 2016

تاریخچه معرق کاری

 تاریخچه معرق کاری

معرق یکی از رشته های پرپیشینه صنایع دستی ایران است که نسبت به صنایع دیگر چوبی در ایران از قبیل خاتم، نازک کاری، منبت، خراطی و بافت سبد و حصیر دارای قدمت بیشتری است.

معرق در معنای کلام اصولاً هر چیز رگه دار را گویند. ولی مفهوم آن در این نوع هنر در کنار هم قرار دادن تکه های رنگین چوب و مصالح دیگر از جمله عاج، صدف، فلز و... به طوری که طرح مورد نظر حاصل شود. معرق در واقع قرار گرفتن خط در کنار خط است. پیدایش تاریخی این هنر به درستی مشخص نیست ولی از تطبیق آن با هنر کاشی کاری بدون شک رابطه این دو هنر را در می یابیم وجه تشابه کاشی کاری معرق با معرق روی چوب در شیوه عمل است که در هر دو مورد نقشها از ترکیب قطعات رنگی جنس مورد نظر شکل می گیرد.

سابقه معرق کاریو آموزش آن در اداره کل هنر های سنتی به سال 1309 ه.ش بر می گردد. در آن سال به پایمردی استاد حسین طاهر زاده بهزاد و گروهی از هنرمندان نام آور هنر های سنتی از سراسر کشور در تهران گرد هم آمده و مدرسه صنایع مستظرفه را بنیان گذاشتند. در طی سالیان زیاد معرق همپای حرکت زمان پیشرفت کرد و تحولات مختلفی در آن پدیدار شد. این هنر در آغاز برای تزئین سطح میز، بوفه، در و تکیه گاه صندلی به کار برده شد و تنها نقوش اسلیمی یا گره با 5 رنگ محدود چوبهای آبنوس، فوفل، گلابی، سنجد و توت مورد استفاده قرار می گرفت و گاه برای تنوع از برشهای خاتم برای اشباع نقشها استفاده می کردند. در آن ایام شیوه معرق کاری در مقایسه با روش امروزی بسیار متفاوت بود و بیشتر به روش معرق جایگزین اجراء می شد.

نخستین تاریخی که در رابطه با اشباع نقشهای کنده شده به وسیله چوبهای رنگی موجود است تابلویی مربوط به سال 1313 با نقش دو سوار کار است که به وسیله احمد رعنا ساخته شده است. عباس شهمیرزادی هنگام اجرای تابلوی خود به جای کندن سطح چوب فوفل زمینه ای در اطراف نقشها به وجود آورد. این تابلو با مقطع بیضی نشانگر نقش دو زن بوده است.

به دنبال این دگر گونی ها در سال 1316 احمد رعنا با اثر ابداعی خود به نام شکارگاه معرق را از حالت سطح خارج کرد و به صورت نیم برجسته مطرح گردانید. که همین شیوه تا امروز به نام منبت معرق متداول است.زمینه فکری این نوآوری از نقشهای منبت کاری شده در های کاخ مرمر شکل گرفت.

تا سال 1334 اجرای معرق با همان 5 رنگ محدود متداول بود و محمد طاهر امامی که در پی تنوع رنگ بیشتری در معرق بود در اندیشه استفاده از مواد شیمیایی رنگی شد و جهت آزمون نقشهایی روی یک راکت تنیس روی میز با استفاده از مواد یاد شده به وجود آورد.

در 1335 تعدادی پاراوان و بوفه معرق کاری شده از طرف دولت چین به دولت ایران اهداء شد که به هنگام حمل تعدادی از آنها خسارت دید. مرمت بعضی از آنها با زمینه سیاه به محمد غفوری محول شد. وی با تهیه ماده سیاهی ترکیب یافته از جوهر نیکروزین، پارافین و لاک الکل قسمتهای آسیب دیده را ترمیم کرد. تا قبل از شناخته شدن جوهر نیکروزینبرای سیاه کردن زمینه اشیای چوبی، صفحات موسیقی را می کوبیدند و سپس در الکل حل کرده و مقداری پارافین به آن اضافه می کردند و ماده سیاه بدست آمده را به وسیله پنبه بر روی شیء مورد نظر منتقل می کردند. این گونه آزمونهای پیاپی موجب پیدایش اندیشه نوینی در هنر معرق شد و بدین سان در سالهای 36 یا 37 یک پاراوان کوچک با نقش گل و مرغ توسط عزیزالله ویزایی با زمینه سیاه که به شیوه معرق های چینی بود ساخته شد و بدین ترتیب این سبک معرق در میان انواع آن جای گرفت .

 

معرفی معرق کاری:

معرق کاری . [ م ُ ع َرْ رَ ] (حامص مرکب ) ساختن یا نصب کاشیهای معرق . معرق کاری در قرن 6 هجری یعنی در دوره ٔ سلجوقیان به سمت کمال رفت و بسیار متداول گردید. در قرن هشتم هجری هنرمندان معرق کار بمراتب از هنرمندان عهد سلجوقی جلو افتادند. در این قرن موفق شدند اجزایی راکه اشکال معرق از آنها تشکیل می یابد کوچکتر کنند و لطیفترین و زیباترین اشکال بنائی و هندسی را در مجموعه ای از رنگهای زیبا و براق که جز در فنون و صنایع شرقی خصوصاً ایرانی دیده نمی شود، نمایش دهند. مخصوصاًارزانی معرق بیشتر موجب شیوع آن گردیده زیرا هزینه ٔساختن معرقهای لعاب صدفی دار بمراتب کمتر از هزینه ٔ آجرهای کاشی مینایی بود و علت این امر واضح است زیرادر کاشی لازم بود پس از کشیدن رنگ و نقش یک بار دیگرآن را در کوره گذارند و این عمل گذشته از هزینه ٔ اضافی که داشت چندان مورد اطمینان نبود چه ممکن بود کاشیها از کوره سالم بیرون نیاید. صنعت معرق کاری در قرنهای نهم و دهم هجری به منتهای ترقی خود رسید. در این دوره مراکز مهم معرق سازی شهرهای اصفهان ، یزد، کاشان ، هرات ، سمرقند و تبریز بود. 

معرق چوب در ایران هنری جوان می باشد و قدمتی تقریبا ۵۰ ساله دارد و به درستی معلوم نیست موطن آن کجاست اما در کشورهایی چون چین ، هند و … به صورتهای مختلف وجود دارد .
هر هنری که بخش اساسی ترکیب فنی و هنری آن از قطعات کنار هم چیده تشکیل شده باشد ، نوعی معرق کاری است و چنانچه ماده اولیه اصلی آن چوب باشد ، به معرق چوب شناخته می گردد . هنر معرق چوب نوعی تزیین چند تکه ای هم سطح و الحاقی است که در آن قطعاتی مطابق با قسمت بندی های طرح از لایه های هم ضخامت عمدتا چوبی و گاهی غیر چوبی آماده شده و سپس این قطعات بر اساس همان طرح به روی زیر ساخت تثبیت شده است . هم اکنون در ایران به شیوه های متفاوتی اجرا می گردد که در زیر به به آن پرداخته می گردد و در شهر تهران رونق و رواج بسیار یافته است .

در حال حاضر شیوه های مختلف معرق چوب به روی انواع زیر ساخت ها به صورت کاربردی تزیینی ، به روی وسایلی مثل میز ، صندلی و جعبه و یا صرفا تزیینی به روی وسایلی مثل تابلو اجرا می گردد . زیر ساخت های متنوعی از تابلو ها و صفحات نازک قابل نصب به روی بدنه و دیوارهای داخلی ساختمان گرفته تا وسایل متصل به ساختمان ( مثل در ، پنجره و نرده ) و وسایل کاربردی ( مثل جعبه ، رحل ، میز ، صندلی ، پاراوان و قلمدان ) پایه ای هستند که معرق چوب به روی آنها اجرا می شود . در حال حاضر در میان آثار معرق عرضه شده به بازار تابلوها سهم بیشتری را به خود اختصاص داداه اند. ظاهرا اکثر تولیدکنندگان معرق سعی دارند حرفه خود را به صورت تابلو اجرا و عرضه نمایند . شاید چون در قالب این گروه از تولیدات می توان طرح های گوناگون را به اندازه ها و شیوه های مختلف اجرا کرد و نهایتا می توان نیاز علاقه مندان را با توجه به سلیقه و امکانات مختلف بر طرف نمود . لازم به ذکر است که در میان تابلوهای موجود در بازار به ندرت آثار بسیار مرغوب و موزه ای را دیده می شود . زیرا معمولا آثار مرغوب بر حسب سفارش ساخته می شوند . اجرای معرق به روی وسایل کاربردی نیز اغلب بر اساس سفارش صورت می گیرد . اجرای وسایل کاربردی خبره قادر به تولید این گونه آثار هستند و نهایتا این محصولات با قیمت زیادی عرضه می گردد . لازم به ذکر است که در میان آثار معرق موجود در بازار به ندرت آثار بسیار مرغوب و موزا ای دیده می شود و آثار مرغوب بر حسب سفارش ساخته می شوند .

معرق در فرهنگ عمید به معنای تکه تکه، رگه رگه و وصله آمده است. همه ما در دوران کودکی از روشی به اسم کولاژ استفاده کرده ایم که در این کار تکه های رنگی مقوا، پارچه و کاغذ را به اشکال مختلف بریده و کنار هم قرار می دادیم و در نهایت به شکل خاصی مانند درخت، خانه و گل می رسیدیم.

اگر این کار را با چوب های مختلف به رنگ های متنوع و مطابق با طرح مورد نظر انجام دهیم، این کار را معرق می گویند. این هنر به اشتباه مرقع هم نامیده شده است که خود هنری جدا در کتابت و به معنی گردآوری تکه های مختلف آثار گوناگون در یک مجموعه است.

معرق انواع گوناگونی دارد که وابسته به نوع مصالح است و شامل معرق کاشی، چرم، پارچه، فلز، خاتم و چوب است .

 

پیشینه معرق کاری:

چوب از جمله مواد نسبتا ناپایدار طبیعت است، که به لحاظ اجزای تشکیل دهنده‌اش نسبت به اغلب مواد طبیعی دیگر استحکام کم‌تری دارد و این خاصیت سبب شده تا آثار چوبی از پایداری بسیار کمی برخوردار باشند. با توجه به این که در طول تاریخ آثار چوبی بسیاری بر اثر مرور زمان یا حوادث و عوامل آسیب زا از بین رفته‌اند. برای دستیابی به تاریخچه هنرهای چوبی خصوصا معرق چوب، هر چه به عقب باز گردیم منابع کم‌تری در دسترس است. آثار هنری به جای مانده در ایران را می‌شود به شش دوره زیر تقسیم نمود:

  •          دوران قبل از اسلام(شامل تمدن‌های باستانی ایران)
  •          قرون اولیه ی اسلام( شامل سلسله‌های آل بویه، خوارزمشاهیان، سامانیان)
  •          دوران میانی اسلام (شامل سلسله‌های سلجوقی ، ایلخانی، تیموری)
  •          دوران صفویه
  •          دوران زندیه، افشار، قاجار
  •          دوران معاصر

با توجه به بررسی تاریخچه هنر معرق به ذکر آثار به جای مانده و نمونه‌های موجود، این هنر به استناد منابع معتبر موجود پرداخته می‌شود:

اگر بخواهیم در مورد پیدایش تاریخی این رشته از هنرهای چوبی در کشورمان سخن به میان آوریم میراث به جای مانده از ایرانیان باستان نشانگر ذوق و سلیقه و زیبایی شناسی هنری آنان برای تزیین لوازم و مسایل مورد استفاده آنان در هزاران سال پیش است. شانه‌ای که در کاوش‌های صورت گرفته توسط باستان شناسان در شهر سوخته کشف شده و با توجه به ابزار و امکاناتی که در ۶۲۰۰سال گذشته در اختیار بشر بوده نمایانگر اشکالی است که برای تزیین روی سطح شانه اشباع و جایگزین گردیده است. به جز این نمونه تا دوران میانی اسلام هیج اثرمعرق جایگزینی ثبت و ضبط نشده است.

 

درباره صنایع دستی معرق مس

از دیگر آثار و تزیینات چوبی به جای مانده در این سرزمین، می‌توان به نوعی معرق جایگزین با طرح‌های ساده هندسی که متعلق به دوران میانی اسلام بین قرن پنجم تا دهم هجری شمسی می‌باشد، اشاره نمود. استفاده از چوب‌هایی مانند چنار، گردو، عناب، توت و گلابی و مصالحی چون عاج، استخوان و فلزات در این دوره قابل ذکر است. دو نمونه موجود از این دوران به شرح زیر است:

رحلی چوبی متعلق به قرن ۸ هجری شمسی که در موزه مترو پولیتن نگهداری می‌شود و دارای شبکه‌کاری، کنده‌کاری، و معرق جایگزین می‌باشد.
درِ گور امیر سمرقند، مربوط به قرن ۹ هجری شمسی که در موزه آرمیتاژ نگهداری می‌شود ودارای کنده‌کاری و معرق جایگزین و معرق نازک کاری به همراه عاج استخوان می‌باشد.

در آثار به جای مانده از دوران صفویه که مربوط به قرون ۱۰-۱۲ هجری شمسی می‌باشد، تحولاتی از لحاظ نقش و شیوه‌های اجرایی در آثار هنری چوبی به وجود آمد که سبب ظرافت و دوام آن از لحاظ فنی شد. همچنین از لحاظ هنری آثار این دوره با الهام از نقوش و فرهنگ ایرانی ساخته شدند. معرق جایگزینی که، از دوران قبل آغاز شده بود از زمان صفویه با نقوش متنوع‌تری بر روی برخی درها، جعبه‌ها و دیگر آثار متعلق به این دوره مشاهده می‌شود. البته در این دوران نوعی معرق انجام می‌گرفت که، در آن قطعات چوب و استخوان به همراه لایه‌های خاتم به سبک امروزی ( تکه چینی) در کنار هم چسبیده می‌شدند.

از نمونه‌های به جای مانده از این دوران:

 

صنایع دستی معرق قدمتی بالا دارد

معرق به عنوان هنری که، از شهر سوخته تا کنون در تمدن ما با نمونه‌های بسیار محدود به جای مانده امروزه شاهد تغییر و تحولات و پیشرفت‌های گوناگونی می‌باشد.

از هنر معرق در آغاز برای تزیین سطح میز، بوفه، در، تکیه گاه صندلی استفاده می‌شد. با بهره‌گیری از نقوش اسلیمی یا گره و تنها پنج رنگ محدود چوب‌های آبنوس، فوفل، گلابی، سنجد و توت و گاه برای تنوع از برش‌های خاتم برای اشباع نقش‌ها استفاده می‌کردند. رنگ خاتم‌ها نیز به همان پنج رنگ ذکر شده محدود بود و به خاتم‌های چوبی شهرت داشت. شیوه معرق کاری نیز در مقایسه با روش‌های امروزی متفاوت بود.

به این ترتیب هنرمندان ابتدا به وسیله کاردک مخصوص منبت، محل قرار گرفتن نقش‌ها را روی شیی مورد نظر مطابق طرح می‌کندند و سپس نقش‌ها را از چوب‌های رنگی به وسیله مته‌ای که اختصاص به تعمیر چینی داشت و سوهان‌های مخصوص قدیمی و اره‌ای به نام “چکی” دوربری می‌کردند و در محل مقرر قرار می‌دادند.

اجرای آثار معرق در ایران تا سال ۱۳۳۴ هجری شمسی با همان پنج رنگ محدود متداول بود. به کارگیری مواد رنگی شیمیایی و ایجاد نقش‌ها بر روی یک راکت تنیس روی میز توسط محمد طاهر امامی و در پی شناسایی گوناگونی رنگ انواع چوب‌های صنعتی شناخته شد. .

معرق خاتم، نیز از شیوه‌های تلفیق این هنر با هنر خاتم است. از بدو پیدایش کارگاه معرق و منبت نوع ساده معرق خاتم در میان شمسه نقش‌های گره با همان پنج رنگ محدود به کار گرفته می‌شد و تلفیق این دو هنر تا سال‌های اخیر نیز در میان هنرمندان و بازار صنایع دستی ایران از رونق خاصی برخوردار بوده است.

روند شکل گیری و تغییر و تحولات در هنر معرق، با شناخت و درک عمیق‌تر و به کارگیری دامنه وسیع‌تری از چوب‌ها ادامه یافت. همچنین ذوق و خلاقیت هنرمندان برای اجرای اصولی‌تر و سریع‌تر، رسیدن به مناسب‌ترین رنگ بندی، رعایت ظرافت در برش قطعات چوب و خطوط اره در جهت افزودن به زیبایی تکنیک و تنوع در به کارگیری طرح‌ها و نقوش مختلف و دور شدن از قالب‌ها و محدودیت‌های سابق براین، کم کم جذابیت‌های نهفته این هنر را به فعلیت رسانده و معرق کاری با چوب جایگاه ویژه‌ای در میان هنرهای چوبی و صنایع دستی ایران پیدا کرد.

تا دهه ی هفتاد هجری شمسی، اکثریت آثار معرق با استفاده از طرح‌های سنتی ایرانی همچون اسلیمی و ختایی، گل و مرغ‌ها، مینیاتور و به صورت معرق‌های زمینه چوب و زمینه رنگ شکل می‌گرفت. همچنین استفاده از مصالحی چون عاج فیل، استخوان شتر، صدف طبیعی، و برش‌هایی از خاتم و فلزات، جلوه و ارزش ویژه‌ای به آثار معرق این دوران می‌بخشید.

غالب آثار معرق کاری شده این دوران، بر سطوحی از قبیل: صفحه میز، تکیه گاه صندلی، جعبه‌ها و صندوق‌ها، منبرها و درب‌ها مشاهده می‌شوند.

از جمله هنرمندانی که در این دوران فعالیت داشته و در روند شکل گیری این هنر تاثیر گذار بوده‌اند، می‌توان به عزیز الله ویزایی ، پرویز زابلی، محمد طاهر امامی، حسن آزاد خانی ، عطاءالله غلامعلی، هاشم فنی پور اشاره کرد.

ترویج و گسترش معرق در ایران، تا قبل از دهه هفتاد هجری شمسی با تلاش اساتید و هنرمندانی انگشت شمار که نام برخی از آن‌ها در بالا ذکر گردید و در کارگاه‌های معدودی از جمله کارگاه معرق و منبت سازمان میراث فرهنگی صورت می‌گرفت. این آموزش‌های محدود اغلب در شهر تهران و به صورت استاد شاگردی بود.

فعالیت‌ها و خلق آثار در این رشته پس از دهه هفتاد هجری شمسی درکارگاه‌های سایر نقاط کشور در سطح گسترده‌ای رواج یافت .

چوب ماده اولیه ارزشمندی است، که از آغاز خلقت بشر به دلیل خصوصیت‌های بیشمارش همواره در کنار انسان به رفع نیازهای مادی بشر کمک کرده؛ و از با ارزش‌ترین موادی است که همواره انسان در ساخت لوازم و وسایل روزمره خود و برآوردن احتیاجاتش با آن درگیر بوده است. همین انس باعث خلق آثار هنری دست‌ساز در هزاران سال پیش بوده است.

تابلوهای معرق از نظر فنی و تکنیک اجرا در نقاط مختلف و با توجه به دوره‌های مختلف زمانی و پیشرفت‌هایی که در ساخت ابزار صورت گرفته، همچنین با توجه به گسترش مواد و مصالح اولیه با تغییر و تحولاتی روبرو بوده است. امروزه معرق چوب را می‌توان متداول‌ترین شاخه از هنرهای چوبی ایران دانست. همان طور که تعداد زیادی صنعتگر صنایع دستی و هنرمند در این رشته فعالیت می‌کنند.

معرق چوب از دوربری و تلفیق چوب‌های مختلف درختان و بهره گیری از رنگ و بافت‌های متنوع آن برای اجرای نقوش و طرح‌ها بر سطح یک زمینه پدید می‌آید. شیوه متداول و مرسوم امروزی در اجرای آثار معرق در ایران با به کارگیری چوب‌هایی است که با ضخامت تقریبی۴ الی ۵ میلی‌متر به وسیله اره‌های نواری بزرگ ورق شده و آماده می‌گردند و تقریبا هیچ گونه محدودیتی در به کارگیری چوب درختان مختلف برای برش و استفاده در آثار معرق وجود ندارد.

اجرای آثار معرق با تهیه و انتخاب طرح و تصویر دلخواه آغاز شده و با چسباندن آن بر سطح یک تخته سه لایی الگوی اولیه شکل می‌گیرد. قسمت‌های مختلف الگو توسط کمان اره مویی برش خورده و به صورت قطعات کوچک‌تری از هم مجزا می‌گردند و سپس به طور موقت بر سطح یک زیرکار میخ می‌شوند. پس از آن هر قطعه از کار جدا شده و در قسمتی از چوب دلخواه دوربری می‌شود و بر سطح زیر کار جایگزین الگو می‌گردد. به این ترتیب تمام قسمت‌های طرح آنالیز می‌شود و در هر قسمت چوب‌های رنگی طبیعی با توجه به بافت و نقش آن جایگزین الگو‌ها می‌شوند. پس از چسباندن تمام قطعات بر سطح زیر کار و پوشاندن فواصل و خطوط اره بین چوب‌ها با ماده‌ای به نام پلی استر یا بتونه‌ای از مل و چسب چوب به همراه مواد رنگی مناسب با رنگ زمینه تابلو با استفاده از سمباده و دستگاه ماشین پوست، اختلاف سطح‌ها را از بین می برند و با به کارگیری سمباده‌های نرم تمام سطح تابلو را مسطح می‌کنند و در آخر برای محافظت از کار و جلای آن از پلی استر سیلر و کیلر و …استفاده می‌شود.

 

پرداخت کردن چوب معرق

اجرای آثار معرق با استفاده از روکش‌های چوبی نیز صورت می‌پذیرد.

گردو، نارنج، عناب، گلابی، سنجد، انجیلی، راش، توسکا، افرا، اقاقیا، ممرز، کرات، شمشاد، چنار، عرعر، زرشک، بلوط، خرمالو، آزاد، سرخدار، زبان گنجشک، کیکم، پسته، زیتون، گیلاس، زردآلو، نارون، ملچ، بادام، پرتقال به همراه چند درخت خارجی از جمله آبنوس، فوفل، آکاژو، بقم از رایج‌ترین چوب‌های مورد استفاده هنرمندان امروزی معرق کار می‌باشند.

معرق جایگزینی نیز، یکی از شیوه‌های اجرایی در آثار معرق است که در دوره‌های اولیه پیدایش این هنر از این روش استفاده می‌شده است. در این شیوه ابتدا براساس طرح قسمت‌هایی از چوب انتخاب شده برای زمینه با عمق کم و به وسیله ابزاری چون مغار، کنده کاری شده و با استفاده از سایر چوب‌ها یا برش‌هایی از عاج و استخوان و صدف جای خالی اشباع می‌گردد. از دیگر شیوه‌ها و تکنیک‌های سنتی اجرای آثار معرق که در شهرهایی مثل اصفهان و مشهد مرسوم بوده، روشی است که در آن اجزای طرح را از هم جدا نموده و سپس تکه‌های برش خورده مستقیما روی چوب‌های مناسب قرار گرفته و دور بری می‌شوند. محل نسب روی زیر کار توسط کاربن مشخص می‌شود. در شیوه‌های سنتی که در شهر تهران، برای اجرای آثار معرق مرسوم بوده است تمام اجزا و تکه‌های چوب پس از دوربری و تلفیق به صورت خال چسب از کنار به یکدیگر چسبیده شده و پس از اجرای کامل طرح سراسر کار با چسب چوب و مخلوطی از پودرهای رنگی مانند دوده، اُمرا و اُخرا می‌پوشاندند و در آخر توسط دستگاه پرس، یا به وسیله پیج دستی به یک زیرکار مناسب پرس می‌کردند.

تابلوهایی که تمام قسمت‌ها و اجزای آن از چوب‌ها شکل گرفته، به تابلوهای زمینه چوب و تابلوهایی که فضاهای خالی آن با استفاده از رنگ پر می‌شوند، به آثار زمینه رنگ شهرت دارند که به نسبت تابلوهای زمینه چوب از ارزش کم‌تری برخوردار می‌باشند. از تلفیق معرق چوب با هنرهایی چون منبت، خاتم و حجم هنرهای تلفیقی چون منبت- معرق، معرق خاتم، معرق حجم شکل گرفته‌اند.

برای آشنایی با مسیر حرکت این هنر باید به اولین کارگاه معرق ومنبت که در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی و تحت سرپرستی استاد امامی تسیس شد اشاره کرد. تاسیس این کارگاه سرفصلی برای شکل گیری هنر معرق بوده و تاثیر به سزایی درخلق آثار و ترویج و آموزش این هنر گذاشت. همچنین زحمات و آثار اساتید متقدمی همچون پرویز زابلی، احمد رعنا، عباس شهمیرزادی و خلیل امامی قابل تقدیر است. ابتدا اهم فعالیت این کارگاه منبت‌کاری بود و به تدریج در کنار آن هنر معرق پای گرفت.

روند شکل گیری و تغییر و تحولات در هنر معرق با شناخت و درک عمیق‌تر و به کارگیری دامنه وسیع‌تری از چوب‌ها ادامه یافت. همچنین ذوق و خلاقیت هنرمندان برای اجرای اصولی‌تر و سریع‌تر، رسیدن به مناسب‌ترین رنگ‌بندی، رعایت ظرافت در برش قطعات چوب و خطوط اره در جهت افزودن به زیبایی تکنیک و تنوع در به کارگیری طرح‌ها و نقوش مختلف و دور شدن از قالب‌ها و محدودیت‌های سابق براین، کم کم جذابیت‌های نهفته این هنر را به فعلیت رسانده و معرق کاری با چوب جایگاه ویژه‌ای در میان هنرهای چوبی و صنایع دستی ایران پیدا کرد.

تا دهه ی هفتاد هجری شمسی اکثریت آثار معرق با استفاده از طرح‌های سنتی ایرانی همچون اسلیمی و ختایی، گل و مرغ‌ها، مینیاتور و به صورت معرق‌های زمینه چوب و زمینه رنگ شکل می‌گرفت. همچنین استفاده از مصالحی چون عاج فیل، استخوان شتر، صدف طبیعی، و برش‌هایی از خاتم و فلزات جلوه و ارزش ویژه‌ای به آثار معرق این دوران می‌بخشید.تدریس این هنر از طریق مراکز فنی و حرفه‌ای و دانشگاه‌ها به عنوان شاخه‌ای از هنرهای چوبی و صنایع دستی، همچنین آموزش گسترده از طریق آموزشگاه‌ها و کارگاه‌های شخصی تاثیر به سزایی در روند تکامل و رشد این هنر داشته است. برگزاری نمایشگاه‌ها و فستیوال‌های هنری نیز در معرفی و انتقال سبک‌ها و روش‌ها و تغییر و تحولات صورت گرفته در این شاخه هنری موثر بوده است، به گونه‌ای که امروزه این هنر از جذابیت بالایی در میان هنرهای چوبی در میان مردم برخوردار است.

در بعضی از منابع به اشتباه گفته شده‌است که معرق چوب برگرفته از کاشی معرق است و معرق در ایران از هند وارد شده‌است. در حالیکه در سبک هندی چوب زمینهٔ کار یک تکه‌است و به علاوه جنس چوب از فوفل است ..شیوه‌ای کار در سبک هندی به این شکل است که ابتدا طرح را بر روی چوب پیاده کرد و سپس شکل‌ها را بریده و بعد با تکه‌های مختلف چوب پر می‌کنند.

طبق آخرین کاوش‌هایی که در شهر سوخته واقع در زابل انجام گرفته‌است، شانه‌ای پیدا شده‌است که بر روی آن گلی با تکه‌های چوب کار شده‌است. این شانه متعلق به ۵۰۰۰ سال پیش است. پیدا شدن این شانه دلیلی بر بطلان دو نظریه فوق‌الذکر می‌باشد. علاوه بر این طرح گل روی شانه با طرح گلی که بر روی سفالینه‌ها کشف شده‌است یکی می‌باشد که نشان می‌دهد شانهٔ یافت شده نمی‌تواند از جایی وارد ایران شده باشد .

پیشینه معرق چوپ

از آنجایی که چوب یکی از مواد نسبتا ناپایدار و کم دوام طبیعت است، آثار ساخته شده از چوب یا در طول زمان و یا بر اثر حوادث و عوامل مختلف آسیب دیده و از بین رفته اند و یا آنکه هیچ کس به فکر نگهداری و جمع آوری آثار دست ساز چوبی نبوده است. بر این اساس، تقریبا هیچ گونه آثار چوبی مشخصی از دوره های مختلف تاریخی، باقی نمانده است. با این حال محققان و تاریخ نویسان زمان های متفاوتی را به عنوان مبدا معرق چوب در نظر می گیرند.

 

پیشینه ی معرق چوب در ایران

 

بنا به استناد گروهی معرق چوب الهام گرفته شده از معرق کاشی است و گفته شده در زمان افول صنعت کاشی، معرق چوب شروع به رشد کرده است. در معرق کاشی، قطعات کاشی های الوان به شکل تکه تکه توسط چکشی به نام چکی، دورتراشی می شده و از کنارهم قرارگرفتن آنها طرحی واحد به وجود می آمده است. دور آن را با خمیری به نام ساروج گرفته و برای محکمی کار روی آن را دوغاب می ریختند تا سفت شود. کاشی معرق در دوران ایلخانیان پدیدار شد که به صورت نقش های هندسی در دوران تیموری به اوج شکوفایی خود رسید.

به گفته گروهی دیگر، معرق از کشورهای چین، هند و مصر وارد ایران شده است. این افراد معتقدند که براساس اسناد و مدارک موجود سه هزار سال پیش مصری ها به ارزش چوب پی بردند و ساخته های خود را از قبیل صندلی صندوق و … با چوب های معمولی ساخته و بر روی آنها از روکش های مرغوب مانند آبنوس و تزیینات عاج استفاده می کردند.

قدیمی ترین نمونه اثر چوبی، در کاوش های باستانی شهر سوخته زابل به دست آمد. این اثر یک قطعه شانه چوبی است که به شیوه جایگزینی (in lay) نقوش هندسی و گره را بر آن حک کرده اند و قدمت آن به هزاره پنجم قبل از میلاد می رسد. گروهی که معتقدند معرق از کشورهای دیگر وارد ایران شده، تفسیر این کاوش را اینگونه اظهار داشتند که این شانه متعلق به مسافرینی بوده که از این شهر گذر کرده اند، اما تحقیقات روی نقوش این شانه، روشن کرد که طرح های موجود روی آن (گره و نقوش هندسی) طرح هایی کاملا ایرانی است. براین اساس می توان به این نظریه رسید که ایران پایه گذار معرق کاری بوده و هنر مذکور از این منطقه به سایر نقاط منتقل شده است

یک دوران سکوت چند هزار ساله، مابین تاریخ ساخت دو اثر معرق موجود، وجود دارد که اولی مربوط به شانه به دست آمده در حفریات شهر سوخته و دومی تابلویی متعلق به سال ۱۳۱۳ هجری شمسی است که توسط استاد احمد رعنا با سبک معرق جایگزین کار شده است. این سبک اولین سبک معرق چوب به حساب می آید.

در سال ۱۳۰۹ اولین کارگاه های سنتی به منظور آموزش، حفظ و اشاعه هنرهای ملی و بومی ایران، توسط استاد حسین طاهرزاده بهزاد بنا نهاده شد. اولین کارگاه دایر شده مربوط به صنایع چوبی، کارگاه منبت بود که زیر نظر استاد احمد امامی و دو پسرش خلیل و علی امامی اداره می شد. در سال ۱۳۱۰ رشته مشبک و معرق چوب به کارگاه منبت اضافه شد. سرپرستی این کارگاه به عهده استادان معرق و منبت کار ازجمله؛ شهمیرزادی، احمد رعنا، زابلی، ویزایی، حاج غلامعلی و در سال ۱۳۷۰ استاد کمال میرطیبی بود. در حال حاضر سرپرستی کارگاه معرق در سازمان میراث فرهنگی به عهده استاد مولایی است.

در طبقه بندی هنرهای سنتی سازمان میراث فرهنگی کشور، معرق چوب در دسته هنرهای صناعی زیر شاخه آثار چوبی و در قسمت برش چوب قرار دارد. همان طور که در تعریف معرق گفته شد، معرق از کنار هم قرارگرفتن و تلفیق چوب های رنگی مطابق با طرح به دست می آید؛ بدین معنی که در ساخت یک اثر معرق، تنها ماده اولیه چوب است، اما می توان این هنر را به صورت تلفیقی با دیگر هنرها و یا با استفاده از دیگر مواد هم مشاهده کرد.

به طور مثال معرق منبت هر دو از هنرهای چوبی هستند که می توانند به طور مشترک در یک اثر استفاده شوند. ازجمله موادی که در معرق کاری استفاده می شود می توان از خاتم، صدف، فلز (طلا، برنج، نقره، مس)، استخوان و عاج نام برد.معرق کاری را می توان در آثار مختلف چوبی مانند تابلو، میز، صندلی، ساعت، بوفه، در، جعبه های تزیینی و هرگونه وسیله چوبی مسطح و منحنی به کار برد که هدف در تمام این موارد، بخشیدن جلوه و غنای هنری به آثار چوبی است.

 

برخی از تحولات هنر معرق:

 

  • نمایش بُعد از طریق فضاسازی، که تحولی در ترکیب بندی های سطح گذاشته است. (تابلو بزم درویشان).
  • استفاده از فلزات و سنگ (تابلو گلدان گل و زنان عشایر)
  • نمایش نقش در دو سطح (دو پلانه)
  • نشان دادن عمق با استفاده از پلی استر (تابلو عقاب)

 

وسایل و ابزار کار معرق:

 

۱- اره دست

همان اره معمولی با دسته چوبی است که تیغه های متفاوت دارد و برای بریدن قطعه های بزرگ چوبی به کار می رود.

۲- اره چوب بُر

تیغه ای است باریک به طول ۱۳ سانتی متر که دنده های آن به صورت زوج با فواصل کم قرار گرفته است. این تیغه بر سر ” کمان اره ” متصل می شود و معمولاً برای بریدن فلز به کار می رود. ولی در معرق، شماره های دو صفر، یک و دو آن برای بریدن صدف و عاج و شبه عاج استفاده می شود.

۳- ارّه فلز

تیغه ای است باریک به طول ۱۳ سانتی متر که دنده های آن به صورت فرد با فواصل کم قرار گرفته است. این تیغه بر سر ” کمان اره” متصل می شود و برای بریدن چوب به کار می رود. شماره های دو صفر و یک آن در معرق استفاده می شود.

۴- پرس برقی

دستگاهی است برقی، شامل چهار ستون آهنی که سه صفحه متحرک مستطیل شکل از چهار زاویه، به ستون ها متصل شده است و در قسمت بالای این چهار ستون حجم مکعب مستطیل آهنی قرار دارد که موتور و دستگاه گرم کننده در این قسمت جای گرفته است و با روشن کردن آن در ضمن حرکت صفحات، گرما به وسیله ی سیمی که به هر یک از صفحه های مستطیل شکل متصل شده است انتقال می یابد.

حرکت صفحه های یاد شده از طریق چهارستون آهنی است که به عنوان اهرم برقی کار می کند و از طریق پایین به بالاست و در انتهای کار به مکعب فلزی دستگاه می رسد. در این حالت تمام صفحه های به هم متصل شده و شیء مورد نظر که میان آنها قرار دارد، تحت فشار و گرما قرار می گیرد. این دستگاه در سه اندازه ” کوچک، متوسط و بزرگ ” وجود دارد و میزان گرمای مورد نیاز برای برش دادن اشیاء معرق کاری شده ۱۵۰ درجه سانتیگراد است .

۵- پرس دستی (پیچ دستی)

وسیله ای است فلزی، شامل خط کشی قطور به طول ۲۵ الی ۵۰ سانتی متر که در قطعه ی فلز به صورت افقی، یکی ثابت در انتهای خط کش و دیگری که اهرم نامیده می شود در بالای آن به صورت متحرک ، قرار گرفته است.
پیچی که یک دسته چوبی دارد در ابتدای اهرم متحرک نصب شده است. این وسیله برای ثابت نگهداشتن اشیاء و تحت فشار قرار دادن (پرس کردن) قطعه های کوچک معرق شده به کار می رود.

۶- پیشکار

قطعه چوب مستطیل شکلی است به طول ۲۰ سانتی متر و عرض ۱۰ سانتی متر که یک طرف عرض بر لبه میز نصب می شود و در میان طرف دیگر، شیاری به طول تقریبی ۴سانتی متر و عرض ۱ سانتی متر وجود دارد که در میان تخته به هم متصل می شود . این تخته به صورت معلق به لبه میز متصل شده و از آن برای خرد کردن و دور بُری نقش های چوبی استفاده می گردد.

۷- تیزک

قطعه فلز نوک تیزی است که قابلیت انعطاف بسیار دارد و برای برداشتن نقش های چوبی بریده شده از درون قالب خود، استفاده می شود.

۸-چکش

همان چکش معمولی است که مورد استفاده عموم است و برای کوبیدن میخ به کار می رود. در معرق نوع ۱۰۰ گرمی آن استفاده می شود.

۹- سوهان تخت

سوهانی است به طول ۴۵ سانتی متر که ۳۵ سانتی متر آن به پهنای ۵/۳ سانتی متر از دو طرف مضرّس است و یک سانتی متر باقی مانده در انتها باریک می شود، در موقع کار به عنوان دستگیره مورد استفاده قرار می گیرد.

۱۰ – سوهان چوب ساب

تیغه ای فلزی به طول ۳۰ سانتی متر که دسته ای پلاستیکی به آن متصل است. این وسیله برای صیقل دادن سطح شیء معرق شده ای به کار می رود که در آن صدف یا عاج وجود نداشته باشد.

۱۱- کمان اره

وسیله ای است فلزی و منحنی، به شکل نعل اسب، که دسته ای چوبی به یک سر آزاد آن متصل است و تیغه هایی با شماره های متفاوت به وسیله دو پیچ خروسک به دو سر کمان اره متصل می شود.

اگر قوس منحنی کمان اره کوچکتر از اندازه شیء باشد، می توان دو میله هر قطر کمان اره به وسیله پیچ خروسک به دو سر آن اضافه کرد. این عمل باعث بلندتر شدن طول کمان اره شده و به راحتی می توان آن را در اطراف شیء حرکت داد.
هنگام به کار بردن این وسیله حتماً باید دقت کرد که کمان آن به حالت افقی و با فاصله ۱ تا ۲ سانتی متر تا کتف قرار بگیرد و تیغه آن با تخته پیشکار زاویه ای ۹۰ درجه تشکیل بدهد.

۱۲- رنده ی دستی

شامل صفحه ای مستطیل شکل است که عرض های آن با قوس منحنی به طرف خارج متمایل شده است. در قسمت زیرین، این صفحه با فاصله ۵/۶ سانتی متر از یک طرف لبه ی قوس دار شکافی به طول ۵ سانتی متر و عرض نیم سانتی متر وجود دارد که محل قرار گرفتن تیغه ی رنده است.
در دو عرض این صفحه در قسمت روی آن دو دسته چوبی کوچک به دو شکل متفاوت نصب شده که یکی از آنها کروی شکل است و بر روی پایه ای به طول ۶ سانتی متر قرار گرفته و دیگری ترکیب چکمه ای را به طول ۱۱ سانتی متر دارد که به صورت معکوس در جای خود نصب شده است.
در میان این صفحه ابتدا تیغه رنده به طول ۵/۱۵ و عرض ۶ سانتی متر و سپس تیغه کمک رنده به طول ۵/۱۳ سانتی متر با همان عرض قرار گرفته است و به وسیله یک صفحه فلزی براق به نام گیره تیغه، به روی سطح از یک قطعه چدنی سیاه، که به عنوان پایه محسوب می شود نصب شده است و در زیر پایه ی چدنی پیچی قرار دارد که به وسیله شل و سفت کردن آن فنر تیغه آزاد شده و می توان آن را به طرف بالا و پایین حرکت داد.
لازم به یادآوری است که در بالای پایه چدنی یک اهرم فلزی باریک به طول شش سانتی متر قرار دارد که با حرکت آن به طرف راست یا چپ تیغه به همان سمت کمی پایین تر از طرف دیگر قرار می گیرد.
از این رنده برای صاف کردن سطوح ناهمواره استفاده می شود.

۱۳ – سنگ نفت

قطعه سنگ سیاه رنگی است که در میان قالبی از چوب جای گرفته است و برای تیز کردن تیزک از آن استفاده می شود.
این سنگ دارای دو سطح دندانه دار زبر و نرم است که ابتدا نوک تیزک را به وسیله دندانه های درشت تراش داده و سپس با دندانه های ریز صیقل می دهند . سنگ نفت را همیشه در مقداری از نفت نگهداری می کنند تا مقداری از چربی نفت در آن نفوذ کند و فقط به هنگام استفاده آن را از نفت خارج می سازند.

۱۴ – گازانبر

وسیله ای است فلزی شامل دو دسته و دو لبه ی قوس دار که دسته های آن با فاصله ای معین قرار گرفته و به تدریج به هم نزدیک می شوند تا در نقطه ای به یکدیگر متصل شوند و دو لبه قوس دار آن به بالای این مقطع اتصال یافته که در هنگام بسته بودن، ترکیب دایره ای به خود می گیرد. این وسیله در شماره های مختلف وجود دارد که در معرق، از شماره ۶ آن استفاده می شود. از این وسیله برای بیرون آوردن میخ از محلی که چوب ها را موقتاً به هم متصل کرده است استفاده می کنند.

۱۵- خط کش

خط کشی است فلزی به طول ۵۰ سانتی متر که در انتها به یک فلز قطور صاف به طول ۵/۱۳ سانتی متر متصل شده که با خط کش تشکیل زاویه ی قائمه را می دهد.
گونیایی با خط کش چوبی به طول ۱۰۰ سانتی متر وجود دارد که از آن برای صاف کردن لبه های ناصاف شیء معرق شده استفاده می شود.

۱۶- لیسه

قطعه فلزی است مستطیل شکل به صخامت یک میلی متر که قابلیت انعطاف بسیار دارد و برای جمع آوری براده ی چوب از سطح کار و همچنین پرداخت آن مورد استفاده قرار می گیرد.

۱۷ – مته دستی

وسیله ای است به طول ۳۰ سانتی متر که شامل: سر مته، بدنه و دسته است:

  • الف – سرمته: ترکیب تقریباً بیضی شکلی ، به بلندی ۵ سانتی متر دارد که میله ی مته در میان سوراخی که در یک طرف آن وجود دارد قرار می گیرد.
  • ب – بدنه:یک قطعه فلز مستطیل شکل به طول ۱۲ و عرض ۲ سانتی متر است که چرخ دنده ای به قطر ۸ سانتی متر به آن متصل است و به وسیله دسته کوچک چوبی که به اهرمی به طول ۴ سانتی متر اتصال دارد به حرکت در می آید
  • ج – دسته: در انتهای بدنه، دسته ای چوبی به طول ۱۳ سانتی متر قرار دارد .
    شیوه استفاده از این وسیله بدین ترتیب است که ابتدا سر مته را به طور عمودی بر روی کار قرار داده و به وسیله چرخانیدن دسته چرخ دنده مته را به حرکت درآورند تا محل مورد نظر را سوراخ کند.

۱۸- مداد و متر

از مداد برای علامت گذاری و از متر برای اندازه گیری استفاده می شود.

۱۹- مغار لیسه تیز کن

سوهانی است سه پهلو که هر سه بـَر ِ آن تراش داده شده است و برای تیز کردن لبه های لیسه به کار می رود.

۲۰ – میخ

در معرق سه نوع میخ مورد استفاده قرار می گیرد: سایه، سنجاقی و کبریتی.
الف – میخ سایه: بسیار ریز با نوک باریک به طول ۸ میلی متر است و در مرحله ای که نقش های برده شده موقتا به سطح نصب می شوند مورد استفاده قرار می گیرد.
ب – میخ سنجاقی :میخی ریز به طول ۱۲ میلی متر است که برای نصب مدل به سطح کار تخته ی پشت کار چند سه لایی، استفاده می شود.
ج – میخ کبریتی: میخی بزرگتر از دو نوع قبل است و طول تقریبی آن ۵ سانتی متر است که در کارهای جنبی مورد استفاده قرار می گیرد.

مصالح معرق کاری

چوب‌های مختلف درختان، چسب چوب، چسب فوری، چسب کالک، تخته سه لایی و زیرکار، چسب کاغذی.

وسایل و ابزار کاررنگ کاری معرق

دستگاه ماشین پوست(صفحه دیسک)، دستگاه پولیش، دستگاه سمباده لرزان، پمپ باد و پیسوله، لیسه.

مصالح کار رنگ کاری معرق

پلی استر، سیلرکیلر، پودرهای رنگی، خمیر مشکی، سمباده پارچه‌ای، تینر فوری و چسب پاتکس.

برای اجرا و ساخت تابلوهای معرق نیاز به مکان و فضای خاصی نیست. وجود نور کافی، میز کار و صندلی مناسب تنها شرایط لازم برای مکان کار است. اجرای تابلوهای معرق نیازمند ابزارهای صنعتی و مکان‌های ویژه نمی‌باشد. اما با توجه به اینکه پلی استر و رنگ کاری تابلوهای معرق، با استفاده از مواد شیمیایی انجام می‌گیرد، داشتن مکانی با سیستم تهویه مناسب و وجود آبشار رنگ و رعایت کامل اصول ایمنی ضروری به نظر می‌رسد تا از خطرات مواد قابل اشتعال و بیماری‌های تنفسی ناشی از آن‌ها جلوگیری نماید.

ارسال نظر
نحوه برش تابلوهای اصلی معرق مس از غیر اصلی

 نحوه برش مس | تابلوهای دست ساز 

تولید کنندگان